İŞLEM ÖNCESİ DÖNEM (THE PREOPERATIONAL STAGE; 2 İLE 5-7 YAŞ ARASI)

Sembolik işlevler preoperasyonel dönemde yeni başlamıştır; represantasyoneldir, ancak mantıksal değildir.

Nesne sürekliliği ve merkeze yönelme (centration)

Piaget bir oyuncağı 10 aylık çocuğu ararken örtünün altında geri alır ve çocuk her seferinde ilk gördüğü yere bakar; ancak 18 aya ulaştığın da aynı oyunda farklı yerlere de bakıp oyuncağın yerini keşfeder, nesne devamlılığı sağlanmıştır. Piaget’e göre, 18. aydan sonra imajları ve kelimeleri çocuk içsel olarak ele alabilmektedir. Bununla birlikte bir represantasyonla diğerinin bağlantısı kurulmamıştır, büyüsel düşünce normdur. Merkeze yönelme yöneltme (centering) bir olayın belirgin bir özelliğinden, çocuğun bu olayla ilgili değişmez olarak, bu özelliği ile ilgili sonuç çıkarmasıdır. Çocuğun şeyleri anlaması, duyulara ve motor aktiviteye bağlı olduğunda, algıları tarafından yönetilmektedir. Piaget, çocuğun bir sorunun sadece bir boyutuna düşüncesini odaklama eğilimi olduğunu ve diğerleriyle sistematik olarak koordine etmekte güçlük çektiğini, diğer bir deyişle çok boyutlu uyaranın sadece bir boyutunu işleme aldığını tartışır. Piaget’in kızı Jacquline küçük kardeşi Lucienne’yi şapkalı bornoz içinde gördüğünde sorar; bebeğin ismi ne?, annesi bunun bir bornoz olduğunu söyler; ancak J. kardeşini işaret ederek soruyu birkaç defa tekrar eder; kardeşi eski elbiselerini giydiğin de sevinçle “Lucienne döndü” der, sanki kardeşi farklı şeyler giydiğinde farklı bir insanmış gibi algılamaktadır. Jacquline burada yeni giysiye odaklanmıştır ve bu durumu desentralize edip, kardeşini tanıyamamaktadır.

Egosentrizm (benmerkezciyetçilik)

Merkeze yönelme ile ilgili tartışmalardan birisi egosentrizmdir. Egosentrizm, kişinin şeyleri önce algısal olarak daha sonra bilişsel olarak, başkalarının görüş açısından görememesidir. Piaget, masadaki 3 dağ modeli ile çocukların her şeyi kendi algıları doğrultusunda düşündüğünü ortaya koymuştur.

Daha sonra algısal egosentrizm dışında, egosentrizm sosyal-bilişsel alanda da araştırılmıştır ve okul öncesi çocuklarda okul öncesi çocuklarda kavramsal ve affektif egosentrizmin kognitif empati kapasitesini sınırladığı (başkalarının psikolojik görüş açısını anlama) ileri sürülmüştür. Bu beceriye sosyal perspektif alma (social perspective taking) denir. Elkind gelişimin farklı dönemlerinde kişiler arası egosentrizmin sosyal bilişteki sınırlılıklardan sorumlu olduğu ileri sürmüştür.

SOMUT İŞLEM DÖNEMİ (THE CONCRETE OPERATINAL STAGE; 6-11 YAŞ)

İşlem öncesi dönemde olan bir çocuğa, renkli ağaç küpler gösterilse ve kırmızı küplerden daha olup olmadığı sorulsa; gösterdiklerinin dışında kırmızı küplerin olduğunu söyler. Somut işlem dönemindeki çocuk ise “kırmızı küplerin”, “ağaç küplerin” bir alt grubu olduğunu anlar ve tuzağa düşmez. İşlem öncesi bir çocuğa, Ahmet Ali’den daha uzundur ve Ayşe Ahmet’ten uzundur denildiğinde, Ayşe’nin Ali’den daha uzun olduğu sonucuna varamayabilir. Somut işlem dönemindeki çocuk çeşitli objeleri değişik özelliklerine göre düzenleyebilir, Piaget buna seriate demiştir. İşlem öncesindeki çocuk hacimleri aslında aynı olan uzun bir kabın içi suyla doldurulduğunda kısa/geniş kap ile aynı hacimde su aldığı gösterilse bile uzun kabın daha fazla su aldığını iddia eder, somut işlem dönemindeki çocuk ise gösteriden sonra “ikisi de aynı” der ve hacmin değişmediğini/korunduğunu anlar. Somut işlem döneminde sınıflama (classification), düzenleme (seriate) ve korunma/değişmeme (conservation) en önemli mental işlemlerdir. Somut işlem dönemi çocuğunun sınırlılığı, sadece var olan (gördüğü/işttiği v.b.) ya da tecrübe ettiği şeyleri işlemleyebilmesidir.

FORMAL İŞLEM DÖNEMİ (THE FROMAL OPERATIONAL STAGE; 11 YILDAN ERİŞKİNLİĞE KADAR)

Gözlemci elinde tuttuğu renkli solid poker çipinin gerçek, sahte ya da kesin olup olmadığını küçük çocuğa sorar. Gözlemci, “Elimdeki çip yeşil olabilir ya da olmayabilir” veya “Elimdeki çip yeşildir ve yeşil değildir” şeklinde söyleyebilir. Bazı denemeler çipin saklandığı sırada bazıları ise saklanmadan yapılır. Okul çağı çocukları cümlelerin doğruluğunu (yeşillik) sınamak için gerçek çipin fiziksel, görülebilen özelliklerini göz önünde tutarlar. Ergenler ise formal önerilen cümlenin kendisine odaklanırlar; ve hemen ilk cümlenin doğru olduğu ve ikinci cümlenin çipin renginden bağımsız olarak yanlış olduğu sonucuna varırlar.

Bu deney somut işlem döneminde olan okul çağı çocukları ile formal işlem döneminde olan ergenler arasındaki temel düşünce farklılığını ortaya koymaktadır. Ergenlerin düşüncesinin sorudaki gerçek objenin algı ya da kavramından yapılanması gerekli değildir. Okul çağı çocukları nedir hipotezi (emprico-deductive reasoning) ile, ergenler ise ne olabilir hipotezi ile (hypothetico-deductive reasoning) sorunlara yaklaşırlar. Formal düşünce mantıksal düşünmenin belkemiğidir bu nedenle bilimsel düşünmede önemlidir.



CONTEXTUALİST (YA DA SOSYOKÜLTÜREL) YAKLAŞIM VE VYGOTSKY
Lev Vygotsky Rus psikologtur. Sovyet komunizmin erken dönemleri sırasında çalışmıştır. Vygotsky’ye göre çocuk, başka kişiler ile etkileşimi sırasında, kültürden kaynağını almış bilişsel aracılara, örneğin kelimelere, dayanarak taklit ve içselleştirme ile gelişir. Bu nedenle “yüksek” bilişsel işlevler ilk olarak sosyo-kültürel (interpsychological) düzeyde görülür, ancak ondan sonra bireysel (intrapsychological) düzeyde oluşur. Başka bir deyişle, Piaget, zekanın (intelligence) içte olgunlaştığını ve daha sonra dışa yöneldiğine inanırken; Vygotsky, zekanın sosyal çevrede başladığını ve kendisini daha sonra içe yönelttiğine inanır.



Genetik Metod
Vygotsky, düşüncesinin temeli ileri sürdüğü genetik metod’una bağlıdır. Piaget’in genetik epistomolojisine benzer bir şekilde “genetik” terimi bir fenomenin nasıl geliştiğini anlama anlamında kullanılmıştır. Vygotsky açısından kişisel gelişimi anlamaya çalışmadan önce, insanın biyolojik organizasyonunun evrimsel orjinleri ve kişinin kültürünün tarihsel orjinleri ele alınmalıdır. Buna dayanarak Vygotsky bilişsel gelişimin üç genetik alandan -filogenezis (evrim), kültürel tarih, ontogenezis (bireysel gelişim)- kaynaklandığını ve her birisinin kendi gelişim çizgisi olduğunu ileri sürer. Her bir çizgideki gelişimsel değişikliklerin, aracılığın (mediation) yeni formlarının ortaya çıkmasına bağlı olduğunu; bunların ise araçlar (tools) ve işaretlerden (sign) ibaret olduğunu bildirir.